حافظ رجب برسی
| اطلاعات | |
|---|---|
| نام کامل | رجب بن محمد بن رجب حلی |
| زمینه فعالیت | حدیث • عرفان • شعر |
| محل زندگی | حله |
| محل دفن | اردستان و به نقلی مشهد |
| کتاب‌ها | مشارق انوار الیقین • تفسیر سورة التوحید |
| تخلص | برسی، حافظ، حافظ برسی |
حافظ رجب بُرسی (حدود ۷۴۳ق – پس از ۸۱۳ق)، عالم، محدث، فقیه، ادیب و عارف شیعه در قرن هشتم و نهم قمری بود. نامش رجب، لقبش حافظ و تخلصش «حافظ برسی» بود. احتمال ایرانی‌بودن یا اقامتش در ایران وجود دارد. تا چند قرن کسی از او یاد نکرد؛ نخستین‌بار حر عاملی و افندی در قرن دوازدهم از او سخن گفتند. کتاب مشارق انوار الیقین او از قرن نهم شناخته‌شده بود و کفعمی از آن نقل کرده است. او در این کتاب می‌گوید آن را ۵۸۰ سال پس از ولادت حضرت مهدی نوشته است. تسلط او بر عرفان نظری آشکار است و او را متأثر از سید حیدر آملی، فضل‌الله حروفی و حلاج دانسته‌اند. او علم حروف و اعداد را می‌دانست و در شرح اخبار به‌کار می‌برد. در نثر و شعر مهارت داشت و سروده‌هایش بیشتر در فضائل اهل‌بیت است.
برخی او را معتقد به اعتقادات مشهور امامیه می‌دانند. او از غلات انتقاد می‌کرد، اما باورهایش گاهی به غلو متهم شده است. در مقابل، برخی او را غالی ندانسته و فقط باورهایش را شاذ خوانده‌اند. به دلیل اتهام غلو، حر عاملی او را توثیق نکرد و مجلسی روایات منحصر به او را غیرقابل اعتماد شمرد. از آثار چاپی او می‌توان به مشارق انوار الیقین، تحریر مشارق الانوار، تفسیر سورة التوحید، لوامع انوار التمجید، رساله لمعه و اشعار او اشاره کرد.
معرفی
رضی‌الدین حافظ رجب بن محمد بن رجب حلی، نامش رجب و ملقب به حافظ است. افندی اصفهانی در ریاض العلماء حافظ را تخلص شعری می‌داند.[۱] او خود را «رجب الحافظ» خوانده است. تخلص او در اشعار «حافظ برسی» یا «حافظ» است. بُرس را روستایی میان کوفه و حله[۲] یا روستایی در خراسان دانسته‌اند.[۳] بیتی از او[۴] دلالت دارد که او در برس متولد شده و در شهر حله زندگی کرده است.[۵] نام او (رجب)، تخلص داشتن در شعر، نام بردن از نام‌های ایرانی مانند افراسیاب و لهراسب و... در آثارش[۶] ایرانی‌بودن یا اقامت در ایران را برای او محتمل می‌سازد.[۷]
تذکره‌نویسان تا چند قرن از او سخن نگفته‌اند. حر عاملی و عبدالله افندی اصفهانی در قرن دوازدهم از او یاد کردند. مشارق الانوار برسی از همان سده ۹ق در برخی محافل امامیه کتابی شناخته شده است. کفعمی در اواخر سده هشتم از مشارق الانوار نقل می‌کند.[۸] و پس از او دیگران عالمان از این کتاب استفاده کرده‌اند.[۹] تاریخ ولادت و وفات او نامعلوم است. در مشارق می‌گوید که این کتاب را ۵۸۰ سال پس از ولادت حضرت مهدی نوشته است.[۱۰]
حر عاملی و افندی او را محدث، فقیه، ادیب و صوفی خوانده‌اند.[۱۱] گفته شده که در نوشته‌هایش تسلط او بر عرفان نظری هویداست. او را متأثر از سید حیدر آملی، فضل‌الله حروفی و عارفان متقدم مانند حلاج دانسته‌اند.[۱۲] بُرسی علم اسرار حروف و اعداد را می‌دانست و در شرح اخبار از آن استفاده می‌کرد. در نثر و شعر مهارت داشت.[۱۳] سروده‌هایی از او برجای مانده که همگی در فضائل اهل بیت است.[۱۴]
برخی منابع از سفر اواخر عمر او به ایران گفته‌اند. معصوم‌علی‌شاه او را درگذشته و مدفون در مشهد می‌داند.[۱۵] خوانساری بقعه حافظ رجب در اردستان را از آن برسی دانسته است.[۱۶]
عقاید
برخی برسی را معتقد به اعتقادات مشهور امامیه می‌دانند.[۱۷] او از غلات انتقاد می‌کرد[۱۸] و خود را جدا از افراط و تفریط دانسته است.[۱۹] با این‌حال باورهایش گاهی با اعتراض مواجه شده و او به غلو متهم شده است.[۲۰] در برخی شعرهایش نسبت غلو را از خود رد می‌کند.[۲۱]
حر عاملی از افراط در باورهای برسی سخن می‌گوید.[۲۲] برخی دیگر از مطالب «موهم خبط و خلط و ارتفاع» در کتاب وی می‌گوید.[۲۳] در مقابل، برخی او را غالی ندانسته‌اند و تنها باورهایش را شاذ خوانده‌اند.[۲۴] به دلیل اتهام غلو و افراط، حرعاملی او را توثیق نکرده است.[۲۵] و مجلسی روایاتی را که تنها او ذکر کرده، غیرقابل اعتماد شمرده است.[۲۶]
آثار
آثار و تألیفات حافظ رجب برسی در دو حوزه خطی و چاپی عبارت است از:
خطی
- اسرار الائمه. مندرج در مشارق الانوار
- انشاء التوحید و الصلوات علی النبی و آله الائمة الهداة علیهم السلام
- الالفین فی وصف سادة الکونین
- الدُرّالثمین فی ذکر خمسمائة آیة نزلت من کلام رب العالمین فی فضایل امیرالمؤمنین علیه‌السلام.[۲۷]
- کتابی درباره مولد نبی صلّی اللّه علیه و آله وسلّم و فاطمه و امیرالمؤمنین علیهماالسلام و فضایل آنها[۲۸]
- مشارق الامان فی لباب حقائق الایمان؛ تألیف ۸۱۱ق، مضمونی مانند مشارق الانوار دارد.[۲۹]
چاپی
- مشارق انوار الیقین؛ تألیف در ۷۷۳ق[۳۰] مشارق مهم‌ترین اثر برسی است. مجموعه‌ای از روایات و شرح آنها درباره ولایت امیرالمؤمنین و ائمه است. این کتاب بارها چاپ شده است و ترجمه و خلاصه‌هایی از آن منتشر شده است.[۳۱]
- تحریر مشارق الانوار؛ تحریر دوم مشارق الانوار تألیف شده در ۸۱۳ق.[۳۲]
- تفسیر سورة التوحید؛ رساله‌ای کوچک که به ضمیمهٔ وحدت از دیدگاه عارف و حکیم چاپ شده است.
- لوامع انوار التمجید و جوامع اسراره فی التوحید؛ متنی کوتاه شامل اعتقادات مؤلف به عنوان مقدمه بر مشارق الحاق شده[۳۳] و در آغاز نسخ چاپی مشارق آمده است.[۳۴]
- رساله لمعه؛ در کشف اسرار اسماء و صفات و حروف و آیات و دعوات و کلمات قرین.[۳۵]
- اشعار؛ علامه امینی در الغدیر ابیاتی از او نقل کرده است.[۳۶] در شعراء الحله حدود ۵۰۰ بیت[۳۷] و سماوی در مجموعه‌ای حدود ۷۰۰ بیت از او نقل می‌کند.[۳۸]
پانویس
- ↑ افندی، ریاض العلماء، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۳۰۵.
- ↑ فیروزآبادی، قاموس المحیط، دار احیاء التراث العربی، ذیل برس.
- ↑ قمی، الکنی و الالقاب، ۱۳۹۷ق، ج۲، ص۱۶۷؛ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل برس.
- ↑ امینی، الغدیر، ۱۳۸۷ق، ج۷، ص۶۷.
- ↑ افندی، ریاض العلماء، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۳۰۴؛ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۶، ص۴۶۵.
- ↑ برسی، مشارق انوار الیقین، ۱۳۷۹ق، ص۵۹.
- ↑ شیبی، الصلة بین التصوف و التشیع، ۱۹۸۲م، ص۲۴۰-۲۴۱.
- ↑ کفعمی، المقام الاسنی، ۱۴۱۲ق، ص۲۴؛ کفعمی، المصباح، ۱۳۲۱ق، ص۱۷۶، ۱۸۳.
- ↑ مثلا: کنز المطلاب سید ولی الله رضوی، کلمات مکنونه فیض کاشانی به نقل از آقابزرگ، الذریعه، ج۱۸، ص۱۶؛ فیض کاشانی، کلمات مکنونه، ۱۳۴۲ق، ص۱۹۶.
- ↑ افندی، ریاض العلماء، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۳۰۵.
- ↑ حر عاملی، امل الآمل، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۱۱۷؛ افندی، ریاض العلماء، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۳۰۴.
- ↑ شیبی، الصلة بین التصوف و التشیع، ۱۹۸۲م، ج۲، ص۲۲۴.
- ↑ حر عاملی، امل الآمل، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۱۱۷-۱۱۸؛ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۶، ص۴۶۶.
- ↑ دیلمی، ارشاد القلوب، ۱۳۹۸ق، ص۴۴۶؛ امینی، الغدیر، ۱۳۸۷ق، ج۷، ص۳۳؛ خاقانی، شعراء الحلة، ۱۳۷۲ق، ج۲، ص۳۷۱؛ برسی، مشارق انوار الیقین، ۱۳۷۹ق، ص۲۲۵-۲۴۷.
- ↑ معصوم‌علی‌شاه، طرائق الحقائق، ۱۳۴۵ش، ج۳، ص۷۱۱
- ↑ قمی، الفوائد الرضویه، ۱۳۷۲ش، ص۱۸۱.
- ↑ برسی، مشارق انوار الیقین، ۱۳۷۹ق، ص۲۱۴-۲۱۵.
- ↑ برسی، مشارق انوار الیقین، ۱۳۷۹ق، ص۲۱۳.
- ↑ برسی، مشارق انوار الیقین، ۱۳۷۹ق، ص۱۹۸.
- ↑ بغدادی، هدیه العارفین، دار احیاء التراث العربی، ج۱، ص۳۶۵.
- ↑ حر عاملی، امل الامل، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۱۱۷.
- ↑ حر عاملی، امل الآمل، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۱۱۷.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۰؛ افندی، ریاض العلماء، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۳۰۷؛ خوانساری، روضات الجنات، ۱۴۱۱ق، ج۳، ص۳۲۴.
- ↑ بروجردی، طرائف المقال، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۱۶۲؛ امینی، الغدیر، ۱۳۸۷ق، ج۷، ص۳۳-۳۴.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۴ق، ج۳۰، ص۱۵۹-۱۶۰.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۰؛ ج۴۲، ص۳۰۰-۳۰۱.
- ↑ افندی، ریاض العلماء، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۳۰۵.
- ↑ آقا بزرگ طهرانی، الذریعه، ج ۲۳، ص۲۳۶؛ امین اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۶، ص۴۶۶.
- ↑ افندی، ریاض العلماء، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۳۰۵؛ آقابزرگ، الذریعه، ج۲، ص۲۹۹؛ کنتوری، کشف الحجب و الاستار، ۱۴۰۹ق، ص۵۲۱.
- ↑ نک: حرعاملی، امل الآمل، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۱۱۷.
- ↑ آقابزرگ، الذریعة، دارالاضواء، ج۲۱، ص۳۴، ۱۴۱، ج۷، ص۲۳۳، ج۹(۲) ص۶۶۰، ج۱۴، ص۶۵؛ افندی، ریاض العلماء، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۳۰۷؛
- ↑ افندی، ریاض العلماء، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۳۰۵؛ آقابزرگ، الذریعه، دارالاضواء، ج۲، ص۲۹۹
- ↑ کنتوری، کشف الحجب و الاستار، ۱۴۰۹ق، ص۴۸۱؛ آقابزرگ، الذریعه، دارالاضواء، ج۱۸، ص۳۶۲.
- ↑ برسی، مشارق انوار الیقین، ۱۳۷۹ق، ص۵-۱۳.
- ↑ افندی، ریاض العلماء، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۳۰۵.
- ↑ امینی، الغدیر، ۱۳۸۷ق، ج۷، ص۳۸-۶۷.
- ↑ خاقانی، شعراء الحلة، ۱۳۷۲ق، ج۲، ص۳۷۱-۳۹۴.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة، دارالاضواء، ج۹، ص۱۳۲.
منابع
- آستان قدس رضوی، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه آستان قدس رضوی، مشهد، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی .
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، بیروت، دارالاضواء.
- افندی اصفهانی، عبدالله، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، قم، انتشارات خیام، ۱۴۰۱ق.
- امین، محسن، اعیان الشیعة، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
- امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۳۸۷ق.
- برسی، رجب، مشارق انوار الیقین، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۷۹ق.
- بروجردی، علی، طرائف المقال، به کوشش مهدی رجایی، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، ۱۴۱۰ق.
- بغدادی، اسماعیل، هدیة العارفین اسماء المؤلفین و آثار المصنفین، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
- حر عاملی، محمد، امل الآمل، به کوشش احمد حسینی، بغداد، مطبعة الآداب، ۱۳۸۵ق.
- حر عاملی، محمد، الجواهر السنیة فی الاحادیث القدسیة، قم، مکتبة المفید.
- حر عاملی، محمد، وسائل الشیعة، به کوشش محمدرضا حسینی جلالی، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۴ق.
- خاقانی، علی، شعراء الحلة، نجف، مطبعة الآداب، ۱۳۷۲ق.
- خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۱ق.
- دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، تهران، مؤسسه لغت‌نامه دهخدا.
- دیلمی، حسن، ارشاد القلوب، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۸ق.
- شیبی، کامل مصطفی، الصلة بین التصوف و التشیع، بیروت، دارالاندلس، ۱۹۸۲م.
- فیض کاشانی، محمدمحسن، کلمات مکنونة، تهران، انتشارات دهخدا، ۱۳۴۲ق.
- فیروزآبادی، محمد، قاموس المحیط، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
- قمی، عباس، الفوائد الرضویة، تهران، انتشارات دهخدا، ۱۳۷۲ش.
- قمی، عباس، الکنی و الالقاب، تهران، انتشارات دهخدا، ۱۳۹۷ق.
- کفعمی، ابراهیم، المصباح، تهران، مکتبة المصطفوی، ۱۳۲۱ق.
- کفعمی، ابراهیم، المقام الاسنی، قم، دارالرضی، ۱۴۱۲ق.
- کنتوری، اعجاز حسین، کشف الحجب و الاستار، قم، کتابخانه آیة الله مرعشی، ۱۴۰۹ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مرعشی نجفی، محمود، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه عمومی حضرت آیة الله نجفی مرعشی، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی (ره) .
- دانش‌پژوه، محمدتقی، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، تهران، دانشگاه تهران.
- معصوم‌علی‌شاه، محمدمعصوم، طرائق الحقائق، به کوشش محمدجعفر محجوب، تهران، انتشارات سنایی، ۱۳۴۵ش.